Trzy publicznie opisane przypadki z ostatnich lat dobrze pokazują, z czym mierzą się dziś organizacje.
W Hongkongu pracownik działu finansów globalnej firmy świadczącej usługi inżynieryjne i doradcze otrzymał wiadomość rzekomo od dyrektora finansowego w sprawie poufnej transakcji. Początkowo podejrzewał phishing, ale zmienił zdanie podczas wideokonferencji, na której zobaczył osoby wyglądające i brzmiące jak dyrektor finansowy i jego współpracownicy. Według policji wszystkie osoby, które widział na ekranie, były wygenerowane przez AI. Pracownik zlecił 15 przelewów o łącznej wartości około 25 mln USD.
W przypadku międzynarodowej grupy marketingowej oszuści podszyli się pod członków kierownictwa, wykorzystując publicznie dostępne nagrania głosu i obrazu. Podczas spotkania online próbowali nakłonić jednego z menedżerów do utworzenia nowej firmy i przekazania pieniędzy oraz danych. Próba została jednak rozpoznana i zakończyła się niepowodzeniem.
Włoskiego producenta samochodów luksusowych od strat uchronił szczegół z prywatnej rozmowy. Dyrektor otrzymał od „CEO” wiadomości o poufnym przejęciu, prośbę o podpisanie NDA oraz zapewnienie, że regulator rynku i giełda zostały już poinformowane. Podczas rozmowy rozmówca naśladował głos i akcent prezesa, dyrektor zadał pytanie o tytuł książki, którą prezes polecił mu kilka dni wcześniej. Rozmówca się rozłączył.
We wszystkich trzech przypadkach technologia była podobna. Różnił się moment, w którym ktoś uznał, że znajomy głos lub twarz nie wystarczą do potwierdzenia tożsamości.
Podszywanie się pod prezesa nie jest nowym pomysłem. Nowe jest to, jak tanio i szybko można dziś zbudować wiarygodny scenariusz. Publiczne wywiady, nagrania z konferencji, strona internetowa spółki i profile kadry zarządzającej dostarczają materiału do sklonowania głosu. Pozwalają też poznać strukturę organizacji, nazwiska i bieżące wydarzenia.
W praktyce sprawcy rzadko polegają na jednym idealnym fałszerstwie. Budują kilka warstw wiarygodności, które się nawzajem wzmacniają: rozpoznanie organizacji, autorytet przełożonego, poufność, presję czasu, kilka kanałów komunikacji, odcięcie od zwykłych uczestników procesu i na końcu wyjątkową płatność. Sklonowany głos jest tylko jedną z tych warstw. Nie musi być doskonały, jeśli pozostałe działają.
W sprawach, w których wspieramy organizacje, schematy działania sprawców się powtarzają, choć szczegóły są różne.
Z perspektywy dochodzenia najważniejsze pytanie nie brzmi „jak dobry był deepfake?”, ale „dlaczego jedna przekonana osoba mogła wykonać płatność?”.
W takich sprawach polecenie zwykle pojawia się poza standardowym procesem. Standardowy proces akceptacji zostaje pominięty, niezależna akceptacja nie zostaje uzyskana, a przelew trafia bezpośrednio do bankowości elektronicznej.
Jedna wprowadzona w błąd osoba może wystarczyć, aby zawiodły zabezpieczenia całego procesu.
Sygnały ostrzegawcze zwykle są widoczne na kilku poziomach jednocześnie:
w historii, czyli nieoczekiwana poufna transakcja, nietypowy pośpiech i polecenie pominięcia zwykłych uczestników procesu;
w tożsamości, gdy weryfikacja odbywa się wyłącznie w kanałach kontrolowanych przez sprawców;
w kanałach i dokumentach, na przykład świeżo zarejestrowana domena łudząco podobna do prawdziwej albo niestandardowy komunikator;
w płatności, czyli nowy zagraniczny beneficjent, wyjątkowo wysoka kwota i ominięte wymogi akceptacji.
Żaden z tych sygnałów osobno nie przesądza o oszustwie. Wystarczy jednak jeden poważny sygnał, aby wstrzymać płatność i zażądać niezależnej weryfikacji.
Według danych EBA i EBC w 2024 roku manipulacja płatnikiem odpowiadała w UE/EOG za 74% wartości oszukańczych przelewów. Jednocześnie 53% respondentów z regionu w ciągu ostatnich 12 miesięcy nie przeprowadziło oceny ryzyka nadużyć w skali całej organizacji albo nie wiedziało, czy taka ocena została przeprowadzona.
Świadomość zagrożenia nie sprawi, że kontrola zadziała w decydującym momencie.
Nie da się zagwarantować, że nikt w organizacji nie zostanie oszukany. Można jednak zaprojektować procesy tak, aby sama przekonująca historia nie wystarczyła do ich obejścia.
Głos i obraz to sygnał pomocniczy, a nie niezależna weryfikacja.
Pracownik ma wyraźne prawo wstrzymać płatność i zakwestionować nietypowe polecenie przełożonego bez obawy o konsekwencje.
Nieudane próby podszywania się są zgłaszane i omawiane, bo to cenne źródło wiedzy o tym, jak działają sprawcy.
Oddzwaniamy wyłącznie na kontakty pozyskane spoza otrzymanej wiadomości, na przykład z wewnętrznej bazy.
Żadna klauzula poufności nie unieważnia kontroli.
Płatności wysokiego ryzyka wymagają podwójnej akceptacji.
Nowi beneficjenci mają jasną ścieżkę eskalacji.
Przy nietypowych prośbach członków zarządu można stosować pytanie lub hasło, na które odpowiedź zna tylko prawdziwy rozmówca. Tak właśnie zatrzymano próbę w Ferrari.
Proces akceptacji jest połączony z autoryzacją bankową, więc nie da się go pominąć.
System wymusza podwójną autoryzację przelewów o wysokiej wartości.
Działają alerty dla nietypowych beneficjentów i transakcji, a monitoring płatności pozwala je zatrzymać.
Warto też sprawdzić, jakie nagrania i informacje o kierownictwie są publicznie dostępne, bo to dziś surowiec do podszywania się. Scenariusz „prezes dzwoni z poufną prośbą” najlepiej przećwiczyć z zarządem, działem finansów i asystentami, zanim wydarzy się naprawdę.
Wyobraźmy sobie, że jutro rano do kogoś z twojego działu finansów odzywa się „prezes” z prośbą o pilny i poufny przelew. Do rozmowy dołącza „partner kancelarii”. Dokumenty wyglądają profesjonalnie, a głos brzmi znajomo.
Bo jedna osoba może zostać oszukana. Ale jedna osoba nie powinna wystarczyć do zrealizowania transakcji wysokiego ryzyka.