Sygnał nadużycia pojawia się wcześniej niż kryzys. Czy Compliance potrafi właściwie reagować?   

Sygnał nadużycia pojawia się wcześniej niż kryzys. Czy Compliance potrafi właściwe reagować?   
  • Listopad 20, 2026
  • Kto sprawdzi, czy podobny problem występował już wcześniej? 
  • Kto połączy zgłoszenie z odstępstwami od procedur, wcześniejszymi skargami albo niewdrożonymi działaniami naprawczymi? 
  • Kto oceni potencjalny konflikt interesów, dobierze właściwe osoby do wyjaśnienia sprawy i zdecyduje, kiedy potrzebna jest eskalacja? 

W wielu organizacjach odpowiedź na każde z tych pytań prowadzi do innej funkcji. 

To nie musi być słabość. Zarządzanie ryzykiem nadużyć jest odpowiedzialnością całej organizacji, a nie jednego zespołu. Właściciele procesów zarządzają ryzykiem i kontrolami. Finanse, HR, zakupy, dział bezpieczeństwa, dział prawny i inne funkcje posiadają specjalistyczną wiedzę. Audyt wewnętrzny dostarcza niezależnej oceny skuteczności zarządzania ryzykiem i kontroli. 

Compliance ma jednak w tym systemie szczególną rolę. Dobrze zorganizowana i efektywnie działająca funkcja potrafi spojrzeć na rozproszone sygnały łącznie, ocenić ich znaczenie z perspektywy ryzyka braku zgodności i uruchomić właściwą reakcję organizacji, aby sprawa nie utknęła pomiędzy silosami odpowiedzialności.  

Compliance nie musi robić wszystkiego. Musi wiedzieć, kiedy uruchomić innych

Pierwsze symptomy poważnej nieprawidłowości rzadko trafiają jednocześnie w jedno miejsce. 

Finanse mogą zauważyć nietypowe płatności. Zakupy mogą widzieć częste odstępstwa od procedury wyboru kontrahenta. HR może posiadać wcześniejsze skargi dotyczące menedżera. Audyt wewnętrzny może wiedzieć, że określona kontrola nie działa zgodnie z założeniem. W systemie dla sygnalistów może równocześnie znajdować się informacja o potencjalnym konflikcie interesów. 

Żaden z tych sygnałów sam w sobie nie dowodzi nadużycia. Razem mogą jednak uzasadniać pogłębioną ocenę. 

Compliance nie powinno automatycznie przejmować odpowiedzialności za wszystkie takie sprawy. Powinno natomiast mieć możliwość: 

  • uzyskania informacji niezbędnych do wstępnej oceny ryzyka compliance;
  • sprawdzenia, czy podobne sygnały pojawiały się wcześniej;
  • wskazania właściwego właściciela dalszych działań;
  • zidentyfikowania konfliktu interesów;
  • uruchomienia ustalonej ścieżki eskalacji;
  • monitorowania, czy uzgodniona reakcja rzeczywiście nastąpiła;
  • wykorzystania wniosków ze sprawy do poprawy programu compliance.

W przypadku podejrzenia manipulacji płatnościami potrzebne mogą być finanse, doradztwo prawne, analiza danych lub zespół dochodzeniowy. Jeśli sprawa dotyczy pracownika, istotną rolę będzie mieć HR. Jeżeli występuje zagrożenie dla danych lub dowodów elektronicznych, konieczne może być szybkie zaangażowanie IT, cyberbezpieczeństwa, privacy i digital forensics. Jeśli zarzut dotyczy członka najwyższego kierownictwa, standardowa ścieżka raportowania może wymagać zastąpienia niezależną eskalacją do rady nadzorczej albo komitetu audytu.

Dojrzałość systemu compliance nie polega więc na prowadzeniu każdej sprawy. Polega między innymi na tym, że funkcja wie, kiedy, kogo i na jakiej podstawie należy uruchomić.

Widoczność, mandat i jasno określony proces

Aby pełnić taką rolę, Compliance potrzebuje trzech rzeczy.

Widoczność

Compliance potrzebuje informacji, które pozwolą ocenić ryzyko w szerszym kontekście. 

Nie oznacza to nieograniczonego dostępu do wszystkich danych organizacji.  Potrzebne są jasne zasady, które pozwolą legalnie i proporcjonalnie łączyć istotne sygnały z różnych źródeł. Mogą to być informacje z kanału dla sygnalistów, HR, zakupów, finansów, audytu, działu bezpieczeństwa czy systemów due diligence. Zakres ich wykorzystania powinien odpowiadać poziomowi ryzyka.

Należy przy tym respektować ograniczenia wynikające z ochrony danych osobowych, poufności postępowań, tajemnicy prawnej, praw pracowników i zasady minimalizacji danych. 

Mandat

Compliance musi mieć możliwość zakwestionowania działania, uzyskania wyjaśnień oraz przedstawienia niezależnej oceny właściwemu poziomowi zarządzania.

Jeżeli sprawa dotyczy osoby znajdującej się w zwykłej linii raportowania compliance, powinna istnieć alternatywna ścieżka do zarządu, rady nadzorczej lub komitetu audytu.

Nie oznacza to, że compliance samodzielnie podejmuje decyzję biznesową. Jego zadaniem jest zapewnienie, aby decydenci rozumieli:

  • na czym polega ryzyko;
  • co zostało potwierdzone;
  • czego nadal nie wiadomo;
  • jakie działania są potrzebne;
  • jakie mogą być konsekwencje braku reakcji.

Proces

Organizacja musi z góry wiedzieć, co dzieje się po otrzymaniu informacji o możliwym naruszeniu. 

Kto wykonuje wstępną kwalifikację sprawy? Kto ocenia konflikt interesów? Kto wyznacza prowadzącego postępowanie? Kto podejmuje decyzję o zabezpieczeniu dokumentów i danych? Kiedy należy zaangażować dział prawny, a kiedy dział HR, bezpieczeństwa czy audytu wewnętrznego lub zewnętrzny zespół dochodzeniowy? Kto zatwierdza zakres postępowania? Kto śledzi realizację działań naprawczych? 

Najgorszym momentem na uzgadnianie tych zasad jest dzień, w którym pojawia się poważne podejrzenie nadużycia. 

Kanał dla sygnalistów powinien uruchamiać proces, a nie kończyć się na rejestracji sprawy

Samo zapewnienie kanału przyjmowania zgłoszeń nie tworzy jeszcze skutecznego systemu. 

Znaczenie ma to, czy organizacja potrafi właściwie ocenić zgłoszenie, rozpoznać konflikt interesów, zapewnić ochronę zgłaszającego, zabezpieczyć informacje oraz powierzyć sprawę osobom posiadającym odpowiednie kompetencje i niezależność. 

Zarząd nie powinien więc otrzymywać wyłącznie informacji, że w kwartale wpłynęło 20 zgłoszeń, a 17 zamknięto. 

Znacznie ważniejsze jest ustalenie: 

  • czy podobne zarzuty pojawiały się wcześniej; 
  • czy zgłoszenia koncentrują się w określonym procesie lub jednostce; 
  • czy dotyczą osób mających wpływ na sposób ich wyjaśniania; 
  • ile spraw zakończono bez rozstrzygnięcia z powodu braku danych; 
  • czy działania naprawcze zostały wdrożone; 
  • czy po ich wdrożeniu problem pojawił się ponownie. 

Zamknięta sprawa nie zawsze oznacza zamknięte ryzyko

Wyniki postępowań powinny przekładać się na konkretne zmiany w programie compliance. Mogą wskazywać na potrzebę zmiany polityki, kontroli, szkoleń, struktury odpowiedzialności lub sposobu raportowania. Nie zastępuje to niezależnej oceny audytu wewnętrznego. Jest elementem bieżącego monitorowania i doskonalenia programu compliance. 

Zarząd potrzebuje informacji, by podejmować decyzje

Dziesięć zgłoszeń może oznaczać zarówno narastający problem, jak i rosnące zaufanie pracowników do systemu. Wysoki poziom ukończenia szkoleń nie dowodzi, że pracownicy potrafią zastosować zasady w praktyce. Duża liczba zamkniętych postępowań nie oznacza skuteczności, jeśli działania naprawcze pozostają niewdrożone.

Dobry raport compliance powinien odpowiadać na cztery pytania:

Co istotnego zmieniło się od poprzedniego raportu?

Gdzie obserwujemy wzrost lub koncentrację ryzyka?

Jakiej decyzji albo działania potrzebujemy?

Jakie mogą być konsekwencje odłożenia reakcji?

Compliance a wzrost i decyzje – co wskazują respondenci

Wyniki PwC Global Compliance Survey 2025 pokazują znaczenie tej koordynacji. Badanie objęło 1 802 przedstawicieli biznesu i funkcji kontrolnych z 63 terytoriów. Aż 77% respondentów wskazało, że złożoność compliance negatywnie wpływa na obszary istotne dla wzrostu, 71% przewiduje transformację cyfrową wymagającą wsparcia compliance, a 59% deklaruje większą pewność przy podejmowaniu decyzji dzięki lepszej koordynacji pomiędzy funkcjami.

Koordynacja nie oznacza jednak przejęcia odpowiedzialności przez compliance. Oznacza zdolność do tego, aby właściwa informacja dotarła do właściwej osoby na tyle szybko, aby można było zareagować.

Technologia może zwiększyć zasięg compliance, ale nie zastąpi profesjonalnego osądu

W dużej organizacji ręczne zestawienie wszystkich zgłoszeń, wyjątków od procedur, wyników kontroli, informacji o kontrahentach i działań naprawczych może być niewykonalne.

Technologia, w tym odpowiedzialnie wykorzystywana sztuczna inteligencja, może pomóc:

  • przeszukiwać zatwierdzone polityki i procedury; 
  • porządkować informacje zawarte w zgłoszeniach; 
  • identyfikować brakujące dane; 
  • wskazywać podobieństwa do wcześniejszych spraw; 
  • monitorować terminy i działania naprawcze; 
  • przygotowywać syntetyczne informacje dla osób podejmujących decyzje. 

Nie powinna natomiast samodzielnie rozstrzygać, czy doszło do nadużycia, oceniać wiarygodności sygnalisty, przesądzać o winie pracownika ani decydować o konsekwencjach.

Wykorzystanie AI wymaga zatwierdzonych źródeł, właściwych uprawnień, ochrony informacji, walidacji wyników, dokumentowania ograniczeń i nadzoru człowieka. DOJ Evaluation of Corporate Compliance Programs również zwraca uwagę na potrzebę zarządzania ryzykami związanymi z nowymi technologiami w sposób dostosowany do konkretnego profilu organizacji.

Nie warto przy tym automatyzować procesu, w którym odpowiedzialności są niejasne, polityki nieaktualne, dane niespójne, a ścieżki eskalacji nie zostały określone.

Właściwa kolejność to diagnoza, uporządkowanie procesu i odpowiedzialności, wdrożenie odpowiednich rozwiązań, a następnie monitoring i dalszy rozwój.

W czasie Fraud Awareness Week warto sprawdzić nie tylko, czy organizacja posiada procedury, lecz także jak zadziałałyby one pod presją rzeczywistego zdarzenia. 

  • Co wydarzyłoby się jutro rano, gdyby wpłynęło wiarygodne zgłoszenie dotyczące kluczowej osoby w organizacji? 
  • Czy compliance wiedziałoby, komu przekazać sprawę i jakie funkcje zaangażować? 
  • Czy potrafiłoby ustalić, czy podobne sygnały pojawiały się wcześniej? 
  • Czy konflikt interesów zostałby rozpoznany, zanim wpłynąłby na sposób prowadzenia sprawy? 
  • Czy organizacja zabezpieczyłaby dokumenty i dane odpowiednio szybko? 
  • Czy istniałaby niezależna droga eskalacji? 
  • Czy po zakończeniu postępowania ktoś sprawdziłby, czego sprawa uczy organizację o skuteczności jej polityk, kontroli i kultury? 

Skuteczność compliance nie polega na tym, że funkcja samodzielnie zarządza każdym ryzykiem i prowadzi każde postępowanie. Polega na tym, że potrafi rozpoznać znaczenie sygnału, doprowadzić go do właściwego miejsca oraz pomóc uruchomić niezależną, proporcjonalną i terminową reakcję.

Fraud Awareness Week przypomina o nadużyciach raz w roku. Dojrzałe compliance powinno wzmacniać zdolność organizacji do ich zapobiegania, rozpoznawania i właściwego reagowania przez pozostałe 51 tygodni.

Forensic & Fraud

Skontaktuj się z nami

Angelika Ciastek-Zyska

Partner, PwC Polska

+48 519 507 289

E-mail

Obserwuj nas