Państwowa Inspekcja Pracy zyskała nowe, bardziej daleko idące uprawnienia. Eksperci PwC ostrzegają: pracodawcy powinni jak najszybciej zweryfikować swoje modele współpracy z pracownikami, zleceniobiorcami i kontraktorami B2B. Dodatkowo w tym roku wzrosła liczba kontroli płatników składek prowadzonych przez Zakład Ubezpieczeń Społecznych. W samym 2025 roku było to 31,1 tys. weryfikacji - to ponad 2,5 raza więcej niż jeszcze pięć lat temu. Do tego, trzeci rok z rzędu, skuteczność kontroli przekracza 90 proc.
Warszawa, 10 września 2026 - Skala nadzoru ZUS nad płatnikami składek rośnie nieprzerwanie od kilku lat. W 2025 roku Zakład Ubezpieczeń Społecznych przeprowadził 31 100 kontroli - to ponad 2,5-krotny wzrost względem 2020 roku, gdy odnotowano 12 139 kontroli. Równie istotny jak liczba jest wskaźnik skuteczności: 91,3 proc. kontroli w 2025 roku wykazały nieprawidłowości, a wysoka efektywność (powyżej 90%) utrzymuje się już trzeci rok z rzędu.
Zdaniem ekspertów PwC Polska, którzy opisali nowe praktyki w raporcie „Więcej kontroli pracodawców”, oznacza to, że ZUS nie działa już wyrywkowo - kontrole są coraz precyzyjniej celowane, a organ systematycznie identyfikuje te same, powtarzalne schematy ryzyka.
„Podczas czerwcowego PwC Tax Leaders Forum szczególną uwagę poświęciliśmy zmianom zachodzącym na rynku pracy oraz rosnącej aktywności organów kontrolnych w obszarze zatrudnienia. Wysoka skuteczność kontroli ZUS, nowe uprawnienia Państwowej Inspekcji Pracy oraz coraz bliższa współpraca tych instytucji z administracją podatkową sprawiają, że bezpieczeństwo w obszarze zatrudnienia pozostanie jednym z kluczowych tematów dla działów HR i podatkowych. Zachęcam Państwa do lektury raportu PwC „Więcej kontroli pracodawców”, w którym omawiamy najważniejsze wyzwania związane ze wzmożonym zainteresowaniem organów stosowanymi formami zatrudnienia”
Z analizy PwC wynika, że kontrole ZUS koncentrują się najczęściej na trzech modelach współpracy:
- Praca na rzecz własnego pracodawcy realizowana formalnie przez podmiot trzeci (na podstawie art. 8 ust. 2a ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych),
- Umowy o dzieło, które w rzeczywistości mają charakter umów zlecenia lub umów o pracę,
- Fikcyjne zatrudnienie członków zarządu - umowy o pracę bez realnego podporządkowania i faktycznego wykonywania obowiązków.
„W tym roku kontroli ZUS i PIP jest znacznie więcej niż w latach ubiegłych. Szacujemy, że ten rok i kolejne lata przyniosą kolejne weryfikacje umów z personelem. Nowe uprawnienia Państwowej Inspekcji Pracy od lipca tego roku to zmiana o bardzo dużym wpływie dla pracodawców”
ZUS coraz częściej analizuje też, kto jest rzeczywistym beneficjentem wykonywanej pracy. Jeśli pracodawca odnosi korzyść z pracy świadczonej przez pracownika na rzecz podmiotu trzeciego, Zakład może zażądać odprowadzenia składek również od tego dodatkowego wynagrodzenia.
Od 8 lipca 2026 roku zmienił się także zakres kompetencji Państwowej Inspekcji Pracy. Okręgowy inspektor pracy może teraz samodzielnie wydać decyzję administracyjną potwierdzającą istnienie stosunku pracy - bez konieczności kierowania sprawy do sądu. Decyzja staje się wykonalna po upływie terminu do wniesienia odwołania, a w przypadku nadania rygoru natychmiastowej wykonalności - od razu.
Dodatkowo, na mocy nowego porozumienia trójstronnego między PIP, ZUS i KAS, instytucje te wymieniają się danymi w ramach wspólnego systemu IT. W praktyce oznacza to, że jedna kontrola PIP może wywołać efekt domina - ustalenia inspekcji pracy prowadzą do zaległości składkowych wobec ZUS, a następnie do konsekwencji podatkowych (PIT).
Skala zainteresowania tematem jest już widoczna w danych: między 8 lipca a 13 sierpnia 2026 r. PIP otrzymała 690 skarg dotyczących nieprawidłowego stosowania umów cywilnoprawnych. Jak podkreślają eksperci PwC, nazwa umowy nie jest już czynnikiem decydującym - organy kontrolne badają rzeczywisty model współpracy, kierując się zasadą prymatu faktów nad formą.
„W związku z tym rekomendujemy pracodawcom m.in. okresowe audyty modeli współpracy z pracownikami, zleceniobiorcami i kontraktorami B2B - w szczególności tam, gdzie istnieją powiązania kapitałowe, personalne lub organizacyjne oraz tam, gdzie charakter wykonywanej pracy może budzić wątpliwości co do rodzaju zatrudnienia”
Dodatkowo rekomendowane jest dla pracodawców:
- Wdrożenie wewnętrznej procedury postępowania na wypadek kontroli, z wyznaczeniem osób odpowiedzialnych i uporządkowaniem dokumentacji;
- Zbieranie dowodów faktycznego przebiegu współpracy - sposobu przydzielania zadań, miejsca ich wykonywania, niezależności kontraktora oraz przepływów finansowych;
- Dla umów o dzieło - precyzyjne określenie unikatowego rezultatu (materialnego lub niematerialnego) oraz gromadzenie dowodów jego wykonania (projekty, materiały źródłowe, korespondencja, protokoły odbioru);
- Dla współpracy B2B – weryfikowanie występowania realnej niezależności ekonomicznej i organizacyjnej kontraktora, przy jednoczesnym braku elementów typowych dla stosunku pracy (wyznaczone miejsce/czas pracy, brak ryzyka gospodarczego);
- Dla członków zarządu - jasne rozdzielenie funkcji właścicielskich/korporacyjnych od obowiązków pracowniczych, z dokumentacją wykonywanej pracy (raporty, decyzje) oraz wykazaniem realnego nadzoru innych organów spółki (np. rady nadzorczej).
Informacje o PwC Polska
W PwC pomagamy klientom budować zaufanie i przechodzić transformacje, które pozwalają zamieniać wyzwania w przewagę konkurencyjną. Jesteśmy nowoczesną, technologiczną organizacją opartą na wiedzy i doświadczeniu ponad 364 000 osób w 136 krajach. Działamy w obszarach audytu i usług atestacyjnych, doradztwa podatkowo-prawnego, transakcyjnego i biznesowego - wspieramy rozwój klientów, przyspieszamy zmiany i pomagamy utrzymać ich tempo. W Polsce PwC posiada biura w 7 miastach oraz Managed Services Operations Center w Gdańsku, Warszawie i Lublinie, realizujące operacje w ramach usług zarządzanych dla klientów w wielu specjalistycznych obszarach biznesowych. PwC posiada również dwa Centra Usług Wspólnych w Katowicach i Opolu oraz oddział PwC IT Services w Lublinie. Polskie spółki PwC zatrudniają ponad 7000 osób, w tym niemal 2000 w zespołach technologicznych.
Więcej kontroli pracodawców - praktyka ZUS i rozszerzone uprawnienia PIP
Dowiedz się więcej na stronie i pobierz raport
Skontaktuj się z nami
