Nowe realia kontroli pracodawców - praktyka ZUS i rozszerzone uprawnienia PIP
O publikacji
W raporcie przedstawiamy:
- Skalę i skuteczność kontroli prowadzonych przez ZUS
- Obszary najczęściej kontrolowane przez ZUS
- Kluczowe zmiany wynikające z nowelizacji ustawy o PIP i pierwsze statystyki związane z nowymi przepisami
- Zasady wymiany informacji pomiędzy PIP, ZUS i KAS
- Praktyczne wskazówki, jak przygotować się do kontroli
Kluczowe wnioski
Rosnąca liczba kontroli ZUS
W 2025 r. ZUS przeprowadził 31,1 tys. kontroli. To znaczący wzrost w stosunku do 2021 r., gdy było ich około 18,5 tys. Pomimo tego ZUS od lat utrzymuje poziom swojej skuteczności. 91,3 % kontroli przeprowadzonych w 2025 r. zakończyło się wykryciem nieprawidłowości, do których najczęściej należały: tzw. wykonywanie pracy na rzecz własnego pracodawcy (na podstawie umowy cywilnoprawnej) oraz obejście przepisów prawa w związku z tworzeniem tytułów do ubezpieczeń (pozorność umów).
Skuteczność kontroli ZUS od lat przekracza 90%, co w praktyce oznacza wysokie ryzyko wydania niekorzystnych ustaleń. Dane statystyczne oraz nasze doświadczenia pokazują, że kontrola ZUS coraz częściej jest pierwszym etapem sporu z organem, a nie wyłącznie formalną procedurą weryfikacyjną.
Decydują fakty, a nie nazwa umowy
Organy kontrolne analizują nie tylko treść umowy, lecz także sposób jej wykonywania. W zależności od rodzaju umowy i przedmiotu kontroli znaczenie mogą mieć m.in. zakres, ciągłość i powtarzalność zadań, miejsce i czas ich realizacji, podporządkowanie, samodzielność wykonawcy oraz przepływy finansowe.
Nazwa umowy nie ma znaczenia rozstrzygającego - decydujące dla organów jest to, jak współpraca wygląda w praktyce. Organy coraz częściej analizują strukturę współpracy i charakter relacji biznesowych. Przedsiębiorca musi być więc gotowy na przedstawienie ekonomicznego i organizacyjnego uzasadnienia przyjętego modelu współpracy.
PIP, ZUS i KAS łączą siły
Od 8 lipca 2026 r. PIP może wydać decyzję stwierdzającą istnienie stosunku pracy. Ryzyko reklasyfikacji wzrasta, gdy relacja cechuje się podporządkowaniem, ciągłością i osobistym świadczeniem pracy, a wykonawca nie ponosi realnego ryzyka gospodarczego. Z kolei trójstronne porozumienie o wymianie danych sprawia, że jedna kontrola może uruchomić efekt domina – ustalenia PIP przekładają się na zaległości składkowe w ZUS, a dalej na konsekwencje w PIT.
Nowe przepisy obowiązujące od 8 lipca 2026 r. istotnie zmieniają perspektywę ryzyka po stronie przedsiębiorców i pracodawców. Inspektor pracy będzie mógł wydać decyzję stwierdzającą istnienie stosunku pracy bez konieczności kierowania sprawy do sądu. Tak daleko idąca zmiana istotnie zwiększa niepewność zarówno co do stosowanych modeli współpracy, a także konsekwencji wszczęcia kontroli przez PIP.
PIP stawia na kontrole pozornego samozatrudnienia i umów cywilnoprawnych
Pierwsze tygodnie obowiązywania nowych uprawnień Państwowej Inspekcji Pracy pokazują wyraźne zintensyfikowanie działań kontrolnych. Wpłynęło ponad 3 razy więcej skarg niż w analogicznym okresie w zeszłym roku. Dane wskazują, że walka z nieprawidłowym stosowaniem umów cywilnoprawnych stała się jednym z kluczowych obszarów aktywności PIP po wejściu w życie nowych przepisów.
Dowiedz się więcej o kontrolach ZUS i uprawnieniach PIP
Skontaktuj się z nami
Director, Adwokat, Zespół ds. postępowań spornych, PwC Polska
Tel: +48 519 507 178
